Ọ̀nà ìwádìí ìṣọ̀kan SMART láti rí i dájú pé a fọwọ́sowọ́pọ̀ nínú ṣíṣe àgbékalẹ̀ ètò ìmójútó àti ìkìlọ̀ láti pèsè ìkìlọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ láti dín ewu àjálù kù. Kírédíìtì: Àwọn Ewu Àdánidá àti Àwọn Ẹ̀kọ́ Ìmọ̀ Nípa Ètò Ayé (2023). DOI: 10.5194/nhess-23-667-2023
Lílo àwọn agbègbè láti ṣe àgbékalẹ̀ ètò ìkìlọ̀ ní àkókò gidi lè ran lọ́wọ́ láti dín ipa ìkún omi tí ó sábà máa ń ní lórí àwọn ènìyàn àti dúkìá kù—ní pàtàkì ní àwọn agbègbè olókè níbi tí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ omi líle ti jẹ́ ìṣòro “búburú”, ìwádìí tuntun kan fihàn.
Ìkún omi tó ń ṣẹlẹ̀ lójijì ń pọ̀ sí i, ó sì ń ba ẹ̀mí àti dúkìá àwọn ènìyàn tí kò ní ìlera jẹ́, àmọ́ àwọn olùwádìí gbàgbọ́ pé lílo ọ̀nà SMART (wo àwòrán lókè) láti bá àwọn tó ń gbé ní irú àwọn agbègbè bẹ́ẹ̀ ṣe, yóò ran wọ́n lọ́wọ́ láti fi hàn pé ewu tó ń bọ̀ láti inú ìkún omi ti ń bọ̀ wá.
Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì gbàgbọ́ pé pípapọ̀ ìwádìí ojú ọjọ́ pọ̀ mọ́ ìwífún nípa bí àwọn ènìyàn ṣe ń gbé àti bí wọ́n ṣe ń ṣiṣẹ́ ní irú àwọn agbègbè bẹ́ẹ̀ yóò ran àwọn olùṣàkóso ewu àjálù, àwọn onímọ̀ nípa omi, àti àwọn onímọ̀ ẹ̀rọ lọ́wọ́ láti ṣe àwọn ọ̀nà tó dára jù láti gbé ìkìlọ̀ sókè kí ìkún omi tó le koko tó dé.
Ní títẹ̀jáde àwọn àwárí wọn nínú ìwé Natural Hazards and Earth System Sciences, ẹgbẹ́ ìwádìí àgbáyé kan tí Yunifásítì Birmingham darí gbàgbọ́ pé ìṣọ̀kan sáyẹ́ǹsì, ìlànà àti àwọn ọ̀nà tí àwùjọ ń darí yóò ran lọ́wọ́ láti ṣẹ̀dá àwọn ìpinnu àyíká tí ó bá àyíká mu dáadáa.
Olùkọ̀wé àjọ Tahmina Yasmin, Olùwádìí Postdoctoral ní Yunifásítì Birmingham, sọ pé, "Ìṣòro 'burúkú' jẹ́ ìpèníjà àwùjọ tàbí àṣà tí ó ṣòro tàbí tí kò ṣeé yanjú nítorí ìrísí rẹ̀ tí ó díjú, tí ó sì sopọ̀ mọ́ ara wọn. A gbàgbọ́ pé ìsopọ̀ ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àwùjọ àti ìwádìí ojú ọjọ́ yóò ran lọ́wọ́ láti dá àwọn apá tí a kò mọ̀ mọ̀ nínú ìpèníjà náà mọ̀ nígbà tí a bá ń ṣe ètò ìkìlọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀.
"Ṣíṣe àgbékalẹ̀ dáadáa pẹ̀lú àwọn agbègbè àti ṣíṣe àgbéyẹ̀wò àwọn ohun tó ń fa àwùjọ tí àwùjọ tó wà nínú ewu mọ̀—fún àpẹẹrẹ, gbígbé láìbófin ní ẹ̀gbẹ́ odò tàbí àwọn ilé ìtura—yóò ran àwọn tó ń ṣe ìlànà lọ́wọ́ láti lóye àwọn ewu tó wà nínú àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ̀ sí ojú omi àti láti ṣètò ìdáhùn àti ìdínkù ìkún omi tó ń fún àwọn agbègbè ní ààbò tó dára jù."
Àwọn olùwádìí sọ pé lílo ọ̀nà SMART ń ran àwọn olùṣe ìlànà lọ́wọ́ láti fi àìlera àti ewu àwọn àwùjọ hàn, nípa lílo àwọn ìlànà pàtàkì kan:
● S= Ìmọ̀ nípa ewu tí a pín pọ̀ tí ó ń mú kí gbogbo àwùjọ ènìyàn ní àwùjọ dúró fún àti pé a lo onírúurú ọ̀nà ìkójọ dátà.
● M= Ṣíṣe àkíyèsí àwọn ewu àti ṣíṣẹ̀dá àwọn ètò ìkìlọ̀ tí ó ń gbé ìgbẹ́kẹ̀lé ró àti pààrọ̀ àwọn ìwífún nípa ewu pàtàkì—ìrànlọ́wọ́ láti tọ́jú ètò àsọtẹ́lẹ̀.
● A= IléAìṣọ́ra nípasẹ̀ ìdánilẹ́kọ̀ọ́ àti àwọn iṣẹ́ ìdàgbàsókè agbára tí ó ní òye nípa ìròyìn nípa ojú ọjọ́ gidi àti ìkìlọ̀ ìkún omi.
● RT= Títọ́ka sí ètò ṣáájúRawọn iṣe idahun loriTàkókò pẹ̀lú ètò ìṣàkóso àjálù àti ìsákúrò gbogbogbòò tí ó dá lórí ìkìlọ̀ tí EWS ṣe.
Olùkọ̀wé kejì David Hannah, Ọ̀jọ̀gbọ́n nípa omi àti Alága UNESCO ní ìmọ̀ nípa omi ní Yunifásítì Birmingham, sọ pé, “Dídàgbà ìgbẹ́kẹ̀lé àwùjọ nínú àwọn ilé iṣẹ́ ìjọba àti àsọtẹ́lẹ̀ tí ó dojúkọ ìmọ̀ ẹ̀rọ, nígbà tí a bá ń lo àwọn ọ̀nà tí àwùjọ ń darí láti kó ìwífún jọ ní àwọn agbègbè olókè tí kò ní ìwífún ṣe pàtàkì nínú ààbò àwọn ènìyàn tí ó ní ìṣòro.”
"Lílo ọ̀nà SMART yìí láti mú kí àwọn agbègbè ní ìdàgbàsókè àwọn ètò ìkìlọ̀ ìbẹ̀rẹ̀ tí ó kún fún èrò àti ète yóò ṣe ìrànlọ́wọ́ láti mú agbára, ìyípadà, àti ìfaradà dàgbàsókè ní ojú àwọn omi líle koko, bí ìkún omi àti ọ̀dá, àti àìdánilójú tí ó pọ̀ sí i lábẹ́ ìyípadà àgbáyé."
Alaye siwaju sii:Tahmina Yasmin àti àwọn ẹlòmíràn, Ìbánisọ̀rọ̀ kúkúrú: Ìfọwọ́sowọ́pọ̀ nínú ṣíṣe ètò ìkìlọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ fún ìdènà ìkún omi, Àwọn Ewu Àdánidá àti Àwọn Ẹ̀kọ́ Ìmọ̀ Nípa Ètò Ayé (2023).DOI: 10.5194/nhess-23-667-2023
Ti pese nipasẹYunifasiti ti Birmingham
Àkókò ìfìwéránṣẹ́: Oṣù Kẹrin-10-2023